Ο Γάμος και το έθιμο Σατσού, στο Μαυρονέρι .
Το Μαυρονέρι ζωντανεύει με κάθε γάμο , με κάθε τελετή , με κάθε γλέντι που φέρνει κοντά τους ανθρώπους του.
Σήμερα θα παραβρεθούμε σε έναν Μαυρονεριώτικο γάμο , όπως κάθε φορά που έχουμε την ευκαιρία να συμμετάσχουμε σε έναν παραδοσιακό γάμο , η καρδιά του χωριού χτυπά με ρυθμό διαφορετικό , γεμάτο ζωή και ιστορία .
Θα ζήσουμε από κοντά όλα τα έθιμά του , θα φάμε , θα πιούμε θα χορέψουμε και θα ζήσουμε και το έθιμο σατσού ή κιουρούς ή χάρισμα. Ετοιμαστείτε να ζήσετε στιγμές ξεχασμένες με γνωστά πρόσωπα του χωριού , να χορέψετε με την ψυχή σας και να “χαρίσετε” στην νύφη και στον γαμπρό.
Τα χρόνια κύλισαν σαν νερό , οι άνθρωποι άλλαξαν και άλλαξαν και οι συνήθειές τους.
Τα έθιμα με τον καιρό ξεχάστηκαν . Όπως χάθηκαν οι παλαιοί άνθρωποι, χάθηκαν και αυτά και έφυγαν για την μεγάλη χώρα της λησμονιάς . Όσο αθώοι ήταν οι άνθρωποι τόσο πιο κοντά ένοιωθαν ο ένας με τον άλλον, άλλωστε αυτοί ήταν οι αυθεντικοί. Οι σημαντικές στιγμές της ζωής τους αποτυπώνονταν στην καρδιά τους .
Ένας από τους σπουδαιότερους σταθμούς της ζωής μας είναι και ο γάμος όπως είναι η γέννηση και ο θάνατος. Με αυτόν τον κύκλο της ανθρώπινης ζωής, είχαν σχέση και τα έθιμα του γάμου.
Όταν γινόταν γάμος στο Μαυρονέρι ήταν πανηγύρι σε όλο το χωριό .Όλοι συμμετείχαν σε αυτήν την ‘χαρά’ , έτσι λέγονταν το στεφάνωμα, ο γάμος.
Οι προετοιμασίες ξεκινούσαν μιά βδομάδα πριν και όλοι βοηθούσαν σε αυτές . Στους Πόντιους υπήρχε το πνεύμα της βοήθειας πολύ έντονο και της συλλογικής ζωής. Εκτός από την καθαριότητα του σπιτιού ετοιμαζόταν η μεγάλη αποθήκη του Συνεταιρισμού στο μέσον του χωριού . Εκεί στρώνονταν τα τραπέζια και τοποθετούνταν η καρότσα όπου θα είναι τα μουσικά όργανα. Τοποθετούνταν και μεγάλες τάβλες ξύλινες, σκεπασμένες με υφαντά χαλάκια, για να κάθονται όλοι γύρω–γύρω.
Όλο το χωριό ήταν καλεσμένο στον γάμο. Όλο το χωριό συμμετείχε σε αυτήν την χαρά . Για τα κορίτσια το γλέντι γίνονταν το Σάββατο και σ’αυτό πήγαιναν κυρίως οι γυναίκες του χωριού. Για τα αγόρια μπορεί το γλέντι να άρχιζε από την Πέμπτη για τους συγγενείς .
Την Κυριακή γινόταν το μεγάλο γλέντι μετά την στέψη μαζί με την νύφη.
Το κάλεσμα γινόταν μιά βδομάδα νωρίτερα και ίσως μέχρι την Πέμπτη πριν την Κυριακή του γάμου . Όλο το χωριό το καλούσαν με ούζο , κουφέτα και πετσέτες. Τους πολύ κοντινούς συγγενείς τους καλούσαν με μεγάλες πετσέτες, κάλτσες μαντήλια και πουκάμισα. Τα νεότερα χρόνια τους καλούν με προσκλητήρια.
Οι γάμοι στο χωριό μας Μαυρονέρι γίνονταν το καλοκαίρι κυρίως για να είναι ελεύθεροι από τις δουλειές τους και να έχουν ελεύθερο χρόνο και τα γλέντια στην καλοκαιρινή βραδιά είχαν μια μαγεία .
Την παραμονή της στέψης αν ήταν κορίτσι γινόταν το γλέντι με το “χάρισμα” ή “σατσού” ή “κιουρούς”.Οι συγγενείς και το χωριό χάριζαν χρήματα ή αλλά αγαθά για την νύφη .
Το βράδυ του Σαββάτου οι συγγενείς του γαμπρού και κυρίως τα ανύπανδρα κορίτσια έφερναν στο σπίτι της νύφης το νυφικό και το πέπλο με την τιάρα .Στο πανέρι είχαν τις γόβες, τα εσώρουχα της νύφης, τα πασουμάκια της με τα πούπουλα, τα σαπούνια, τα μαντήλια , την τσάντα της . Η μαμά της νύφης σε άλλο πανέρι έδινε τα δώρα του γαμπρού .Αυτά ήταν το γαμπριάτικο άσπρο πουκάμισο, τα μανικετόκουμπα, τα εσώρουχα , τα μαντήλια, οι παντόφλες, οι πετσέτες και οι πιζάμες.
Τα δώρα τα έφερναν με συνοδεία μουσικής και τα χόρευαν κρατώντας τα στο χέρι τους. Πρώτη στο χορό ήταν αυτή που κρατούσε το νυφικό. Οι κοπέλες κρατούσαν στα χέρια τα πανέρια, και χόρευαν με αυτά και οι γονείς της νύφης ασήμωναν το νυφικό και το έπαιρναν.
Μετά το κρεμούσαν μέσα στο σαλόνι και οι συγγενείς το ασήμωναν και αυτοί ρίχνοντας χρήματα .
Εκτός από τα γαμπριάτικο κουστούμι που έδιναν στους συγγενείς του γαμπρού, έδιναν συνήθως και δώρα για τα πεθερικά και τα αδέλφια όπως πουκάμισα , πετσέτες, κάλτσες, παντόφλες, μαντήλια ,κομμάτια ύφασμα για φόρεμα.
Στο αγόρι γινόταν “η σατσού” μετά την στέψη και ήταν το νέο αντρόγυνο μαζί και δέχονταν τα χρήματα και τα δώρα.
Πριν την στέψη τα όργανα έπαιζαν και πρώτα έπαιρναν τον κουμπάρο από το σπίτι του . Ένας συγγενής κρατούσε ένα αρνί στους ώμους του με κόκκινη κορδελίτσα στον λαιμό του. Η προσφορά του αρνιού ήταν δείγμα ξεχωριστού και τιμητικού καλέσματος.
Ξεκινούσαν από το σπίτι του γαμπρού για να φέρουν τους κουμπάρους στο μέρος που γίνονταν το γλέντι και ο κουμπάρος τους έκανε τραπέζι .Μετά όλοι μαζί πήγαιναν στο σπίτι της νύφης για να την πάρουν για την στέψη .
Το φαγητό στους γάμους ετοίμαζε ο θείος μας ο Γιώργος ο Παπαδόπουλος του Περικλή . Ο Γιώργος είχε βοηθούς το Απόστολο Πριγγούδη , γαμπρό του χωριού και τον θείο μας Κώτσο Παπαδόπουλο τον κλητήρα που ήταν στα μέσα και στα έξω και ετοίμαζε ωραίες σαλάτες . Ήταν αστείο θέαμα να τους βλέπεις με τις ποδιές της κουζίνας να πηγαινοέρχονται και να δέχονται σκωπτικά σχόλια από τους γύρω. Οι γυναίκες που βοηθούσαν φορούσαν επίσης ποδιές ομοιόμορφες , που τις έραβε η μαμά του γαμπρού. Οι μετρ της κουζίνας ετοίμαζαν μέσα σε καζάνια το κρέας με σάλτσα .
Ήταν τας κεμπάπ …μια γαστρονομική πανδαισία και οι πατάτες στα ταψιά του φούρνου μοσχομύριζαν .Οι μάγειρες ήταν οι καλύτεροι στο είδος τους .Τυριά, σαλάτες έτοιμα στα πιάτα και τουρσιά λάχανο και μελιτζανάκι, που ετοίμαζαν από καιρό. Οι γυναίκες βοηθούσαν στο σερβίρισμα με μεράκι και στόλιζαν τις σαλάτες .
Το τραπέζι των Ποντίων ήταν πάντα πλούσιο με όλα τα καλά. Σερβίριζαν και γλυκά όπως πουρμά και ωτία , για να είναι γλυκά τα χρόνια των μελλόνυμφων. Στο τέλος καρπούζια και πεπόνια και όλα ήταν προσεγμένα και καθαρά.
Αααα… να γυρίσουμε στην μέρα του γάμου…γιατί με συνεπήραν τα εδέσματα…παρασύρθηκα από την νοστιμιά τους.
Και έφτασε η μέρα της στέψης . Στο σπίτι του γαμπρού, παίζουν τα όργανα και ο γαμπρός με τους συγγενείς χορεύουν, μπροστά στο σπίτι.
Αυτός είναι ο αποχωρισμός από την οικογένειά του .Τώρα θα έχει δικό του σπιτικό και θα νοιάζεται γι’ αυτό Το κλαρίνο παίζει τον θλιμμένο σκοπό και ο γαμπρός ασπάζεται τους γονείς του και τα αδέλφια του.
Μέχρι την εκκλησία τον κρατούν ο πατέρας του και ο αδελφός του ή ένας συγγενής. Μέχρι την εκκλησία χορεύουν μπροστά οι φίλοι και συγγενείς, συνήθως τον χορό “τας” και κάνουν στάσεις ζητώντας ούζο. Αυτό γίνεται πολλές φορές στον δρόμο μέχρι να φτάσουν στην εκκλησία του χωριού .
Ας πάμε τώρα στο σπίτι της νύφης, έχουμε χρόνο…
Από νωρίς η νύφη στολίζεται . Την χτενίζουν και φοράει το νυφικό της. Οι φίλες της την τραγουδούν και έξω χτυπούν τα όργανα .
Στην αυλή έχει στρωμένα τραπέζια με μεζέδες και ο κόσμος έχει συγκεντρωθεί. Όλοι περιμένουν τον κουμπάρο. Ο κουμπάρος θα παραλάβει την νύφη για να την παραδώσει στον γαμπρό. Οι φίλες της νύφης παρουσιάζουν επίτηδες κάποιες δυσκολίες και κάνουν το έθιμο με το παπούτσι της .
Ότι τάχα δεν μπαίνουν τα παπούτσια της νύφης και ζητάνε “μπαχτσίσι “. Ο κουμπάρος τότε ασημώνει και το παπούτσι ώς δια μαγείας φοριέται .
Υπάρχει και το έθιμο της ‘κοσσάρας’, της κότας .Έχουν έτοιμη ψημένη, στολισμένη με λουλούδια μιά κότα στον δίσκο και την προσφέρουν στον κουμπάρο που ασημώνει και πάλι τις συγγενείς της νύφης.
Μετά από αυτό το έθιμο που διατηρείται ακόμη και στις μέρες μας έρχεται η σκηνή του αποχαιρετισμού της νύφης .
Την θέση των γέλιων και των πειραγμάτων την παίρνει η λύπη και τα δάκρυα . Γίνεται ο αποχαιρετισμός της νύφης από τους δικούς της και τα όργανα παίζουν έναν θλιμμένο σκοπό . Η νύφη ασπάζεται τους δικούς της .
Η στιγμή είναι συγκινητική και τρέχουν δάκρυα από τα μάτια για την κόρη που φεύγει από το πατρικό της και θα ζήσει αλλού την ζωή της. Στα χέρια του άνδρα της θα είναι τώρα πιά .
Στην αυλή χορεύουν την νύφη και πρώτος στον χορό είναι ο μπαμπάς της μετά η μαμά της , τα αδέλφια της και οι συγγενείς. Αυτός είναι ο χορός του αποχωρισμού.
“Σήμερον άσπρος ουρανός
σήμερον άσπρη μέρα
σήμερον στεφανώνεται
αητέντς την περιστέραν…”
Μετά από όλα αυτά ο κουμπάρος παίρνει την νύφη για την εκκλησία . Στον δρόμο οι φίλοι και οι συγγενείς χορεύουν μπροστά στην νύφη ζητώντας ούζο . Μόλις φτάσουν μπροστά στην εκκλησία την παραδίδει μαζί με τον πατέρα της στον γαμπρό, που της δίνει την ανθοδέσμη.
Τότε έρχεται ο παπάς και πιάνοντάς τους από τα χέρια τους οδηγεί μέσα στην εκκλησία. Έτσι αρχίζει το μυστήριο μπροστά σε Θεό και ανθρώπους .Αλλάζονται τα στέφανα, περνιούνται οι βέρες και χορεύουν τον χορό του Ησαΐα. Στο τέλος της γαμήλιας τελετής γίνεται ο χαιρετισμός του νέου ζευγαριού.
Οι γονείς κρεμούν πάνω τους χρυσαφικά, χρήματα και χρυσές λίρες. Το ίδιο κάνουν και οι στενοί συγγενείς.
Στην συνέχεια η νύφη οδηγείται στο πατρικό του γαμπρού .Εκεί την περιμένει η μητέρα του γαμπρού, η πεθερά. Έξω στην είσοδο του σπιτιού δίνει με το κουταλάκι γλυκό στην νύφη και στον γαμπρό για να είναι γλυκά τα χρόνια όλων .Εκεί πάνω στην πόρτα δωρίζει η ίδια και οι πολύ στενοί συγγενείς κουβέρτες, πετσέτες , ρόμπες, ύφασμα για φόρεμα,πασουμάκια.
Μετά περνούν την νύφη στο σαλόνι και της δίνουν στην αγκαλιά ένα μικρό αγόρι για να είναι αγόρι το πρώτο της παιδί . Εδώ υποκρύπτεται ένα είδος ρατσισμού εκ μέρους των Ποντίων…γιατί αγόρι και όχι κορίτσι.
Μετά πηγαίνουν όλοι μαζί στον τόπο που θα
γίνει “η σατσού “και το γλέντι. Όλοι παίρνουν τις θέσεις τους στο τραπέζι.
Στο νυφιάτικο τραπέζι είναι το νέο ανδρόγυνο με τα συμπεθέρια.
Ο χωριανός μας ο Καλτσίδης ο Γιώργος ( Καραγιάννης) διορθώνει το μικρόφωνο,φυσάει ,λέει ένα δύο, ένα δύο και ετοιμάζει το τετράδιο που θα γράφει και ο πατέρας του γαμπρού με τον γραμματέα του Μαυρονερίου τον Παναγιώτη τον Παπαδόπουλο παίρνουν τις θέσεις δίπλα του .
Ξεκινάει την ομιλία του ο Καραγιάννης, ο οποίος έχει μια αμεσότητα με τον κόσμο και είναι μοναδικός σε αυτό που κάνει . Πρώτα εύχεται στους νεόνυμφους να στεριώσουν και εξηγεί πάντα γι’ αυτό το έθιμο που το έφεραν οι δικοί τους, από την Πατρίδα .
Αυτοί το τιμούν και το συνεχίζουν και είναι μιά βοήθεια που θα δώσουν στο ζευγάρι ,για να αντιμετωπίσει τις πρώτες του ανάγκες. Πολύ ωφέλιμο έθιμο που βασίζεται στην αρχή της αλληλοβοήθειας των Ποντίων .
Μέχρι να ετοιμαστούν και να προσέλθουν στο τραπέζι για το δώρισμα ο Καραγιάννης λέει ανέκδοτα…όπως μόνο αυτός ξέρει να λέει .
Έτσι προκαλεί το γέλιο των παρευρισκομένων…δύο ανέκδοτα θυμάμαι, αλλά το ένα είναι λίγο τολμηρό και θα έχουμε λογοκρισία.
Θα σας πω το λίγο πιο αθώο ανέκδοτο του αξέχαστου Καραγιάννη.
Η Συμέλα ανέβηκε στην μηλιά να μαζέψει μήλα και από κάτω ο Γιωρίκας κρατούσε την σκάλα …και της λέει…Συμέλα ,εγώ είδα ,το εσώρουχό σου…την άλλη φορά, ξανανέβηκε η Συμέλα στο δέντρο και του λέει … οσήμερον, Γιωρίκα…κ’ ίδες ατό …γιατί το έβγαλα !
“Σάουλσουμ ,βάρολσουν , τασούν ουσαχλαρουνά ολσούν ” που σημαίνει να ζήσουν , να ευτυχήσουν και την ίδια τύχη να έχουν και τα παιδιά τους.
Φώναζε ο Καραγιάννης και ερχόταν πρώτα ο πατέρας του γαμπρού που χάριζε αρκετά χρήματα. Μετά η μητέρα του …κι επεκεί(γνωρίζω ποντιακά!) οι γονείς της νύφης και όλο το χωριό .
Ακόμη και αυτοί που δεν παρευρίσκονταν στον γάμο έστελναν δώρισμα. Κάποιες φορές εκτός από χρήματα ακούγαμε και άλλα δωρίσματα όπως η γιαγιά χαρίζει πέντε πρόβατα ή ο πατέρας χαρίζει εκτός των χρημάτων και μιά αγελάδα γκαστρωμένη ή όχι . Έτσι όλα ήταν ωφέλιμα στους δύσκολους εκείνους καιρούς .
“Ο Χρήστον τη ‘Αβελ χαρίζ’ σον γαμπρόν και ση νύφεν πεντακόσιας δραχμάς. Ο Θεόν ν’ αξιών’ ατόν και σα παιδί’ ατ “.
Εκατό ,διακόσσα,πεντακόσσα, χίλιε πεντακόσσα…Ο Παναγιώτης ο γραμματέας σημείωνε τα ονόματα με τα ποσά και στο τέλος όλο το συγκεντρωτικό ποσό ανακοινώνονταν. Παραδίδονταν τα χρήματα με το τετράδιο, στον πατέρα του γαμπρού και εκείνος με την σειρά του ευχαριστούσε όλους και έδινε το σύνθημα για το γλέντι αφού έδινε ένα γερό ” μπαχτσίσι” στα όργανα .
Τα πιό παλιά χρόνια ,τους γάμους έντυναν μουσικά οι ντόπιοι οργανοπαίκτες μας όπως ο Ασλιχανίδης ο Ευρυστένης κλαρίνο, ο Θανάσης ο Σιδερίδης νταούλι, ο Παπαδόπουλος ο Κίτσος λύρα, ο Παπαδόπουλος ο Μήτσος νταούλι ,ο Γιανγκούλης λύρα, ο Ξενίδης ο Νικούσης νταούλι,ο Κερέμς (Φελεκίδης ) λύρα, ο Παπαδόπουλος Κώστας (Κότος) κλαρίνο, ο Σιδερίδης ο Γιώργος κλαρίνο, ο Ζαχαρίας ο Χατζηκίδης λύρα και μπουζούκι, ο Χρυσοστομίδης ο Ανέστης νταούλι και ο Κεραυνός λύρα, από το διπλανό χωριό Αποστολάρ .
Τα νεώτερα χρόνια είχαμε την χαρά να απολαμβάνουμε εμείς οι νέοι και την μουσική από το κλαρίνο του γνωστού Κώστα Σιώπη , του χωριανού μας Κωστάκη Σαχινίδη ακορντεόν και αρμόνιο ,του αξέχαστου δικού μας ξαδέλφου Ρούλη νταούλι και του χωριανού μας επίσης, Σαχινίδη Ανέστη, νταούλι κα χάρη Χατζηκιδη νταούλι .
Στο τραγούδι ήταν κατά καιρούς ο αείμνηστος Θόδωρος Παυλίδης, ο Σταυράκης Φωτιάδης ,η Λίτα Κόλια, ο Σταμάτης Ανανικίδης, ο Ακριτίδης τραγούδι και λύρα, ο Βασίλης Μιχαηλίδης τραγούδι
Στα σημερινά χρόνια μας χαρίζουν την ωραία τους μουσική ο χωριανός μας, εξαίρετος στο είδος του, Σάμος Ασλιχανίδης κλαρίνο, με τους γιούς του στο κλαρίνο και στο νταούλι.
Και επανέρχομαι στα έθιμα του γάμου .Μετά το δώρισμα ακολουθούσε ξέφρενο γλέντι.
Το χαρακτηριστικό των ποντιακών γάμων είναι πως όλοι νέοι και γέροι μπαίνουν στον χορό και χορεύουν όλοι με την ψυχή τους, λες και είναι μέτοχοι μιας μυσταγωγίας. Ο χορός ανατάσσει την ψυχή τους και τους ανεβάζει ψηλά . Οι χοροί που χόρευαν ήταν το τας ( το ταϊγατάν ) , το ομάλ , το τικ , τα λάχανα ,η τρυγόνα , η σερενίτσα , η σέρρα , το κότσαρι.
Η πίστα δεν άδειαζε ποτέ και διασκέδαζαν όλοι .Ο χορός καλά κρατεί. Μια λέξη με δυο συλλαβές και χίλιες δυο εικόνες που κατακλύζουν το μυαλό . Πολλά είδη χορών που όλοι ξέρουν να χορεύουν και να ταξιδεύουν με την μαγεία τους.
Μετά από αρκετή ώρα μετά τα μεσάνυχτα, ετοιμάζονται για το έθιμο, που λέγεται ‘ θήμισμα ‘ ή ‘θήμιγμα’. Η λέξη βγαίνει από παράφραση του ρήματος φημίζω που έγινε θημίζω που σημαίνει παινεύω και παινεύω το ζευγάρι και κυρίως την νύφη. Εφτά ζευγάρια και το ‘τεκ’ , δηλαδή ένας μόνος χορευτής στο τέλος . Εφτά ζευγάρια χόρευαν αυτόν τον χορό και στο τέλος ένας μόνος.Εδώ συμμετέχουν οι νεόνυμφοι με τους στενούς συγγενείς κρατώντας αναμμένα κεριά . Εφτά τα κεριά και τρεις γύροι σε ρυθμό ομάλ και στην μέση τα όργανα. Παρομοιάζεται ο χορός αυτός με την Πούλια και τον Αυγερινό.
Και το τραγούδι είναι:
“Κόρη μ ‘τίμα τη μάνα σου, κόρη μ’ τίμα την πεθερά σ’
α’ ς ση μάνα σ’ καλλίον…
Και άλλο……
Εφτά ζευγάρια και το τεκ
κρατούνε την λαμπάδα
η νύφη εσέβεν’ς σον χορόν
με τα παρανυφάδας…
Το τελετουργικό έχει μια παραστατικότητα, μια θεαματικότητα . Δεν είναι ένας χορός αλλά είναι ένα έθιμο που ασκεί γοητεία .
Όλα τα ποντιακά έθιμα έχουν αυτήν την γοητεία και την αυθεντικότητα.
Έτσι μέσα από αυτές τις εικόνες τονώνουμε τις παραδόσεις μας και δενόμαστε σαν μια οικογένεια.
Πόσο όμορφα έθιμα είχαν .Και πόσες όμορφες στιγμές ζήσαμε μέσα από αυτά. Ο νέος γάμος ήταν μόνο η συνένωση δύο ψυχών, αλλά και όλων των ανθρώπων που τον περιβάλλουν, είναι η υπόσχεση μιας κοινής πορείας γεμάτης αγάπη και στήριξη από την μια γενιά στην άλλη.
Η μουσική τους ένωνε και ήταν το βασικό τους πολιτιστικό στοιχείο . Τα παλαιά ασκούν μια ισχυρή γοητεία πάνω μας γιατί ο καθρέφτης μας είναι τα ήθη και τα έθιμά μας.
“Χαρά εν τα στεφανώματα.
σερούνταν δύο ψόπα
ήτανε ζευγάρ, άμον τα πουλόπα
απάν σο παρχάρ…
Να είναι πάντα ευτυχισμέν
να λεν και να γελούνε
χάροντας σ’ όλεν την ζωήν
εντάμαν να γερούνε”…